Sau hợp nhất, tỉnh Lâm Đồng hiện có 144 di tích các loại, bao gồm 03 di tích quốc gia đặc biệt, 59 di tích cấp quốc gia, 82 di tích cấp tỉnh. Đặc biệt, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (Công viên địa chất) từng bước đầu tư, khai thác.
Công viên địa chất có tổng diện tích hơn 4.760km2, được thành lập tháng 12 năm 2015 và được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào tháng 7 năm 2020. Đến tháng 7 năm 2024, UNESCO tái công nhận danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, giai đoạn 2024 – 2027. Từ khi được công nhận đến nay, Công viên địa chất đã thu hút sự quan tâm đông đảo của các cơ quan truyền thông, doanh nghiệp du lịch, du khách trong, ngoài nước.
Là một trong bốn công viên địa chất toàn cầu của cả nước và là duy nhất tại khu vực Tây Nguyên, Công viên địa chất trải rộng trên 22 xã, phường ở phía tây của tỉnh Lâm Đồng. Nơi đây, từng diễn ra hoạt động núi lửa kéo dài từ khoảng 16,5 triệu năm trước, hình thành hệ thống hang động núi lửa lớn nhất Đông Nam Á. Bởi thế, đặc trưng của Công viên địa chất là đá phun trào bazan của hệ thống núi lửa cùng với nhiều thắng cảnh là các hồ nước tự nhiên và hệ thống các thác nước.
Công tác bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch, bảo vệ môi trường
Tại đây, có 170 điểm di sản cổ sinh, địa mạo, khoáng sản, khoảng vật, địa tầng, đá, cổ môi trường, vũ trụ; các di sản văn hoá vật thể, như 01 di tích cấp quốc gia đặc biệt là Đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh; 9 di tích cấp Quốc gia; 6 di tích cấp tỉnh, cùng với đó là di sản văn hóa phi vật thể như “Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”, Sử thi Ót N’rông của người M’Nông…. Ngoài ra, còn nhiều tri thức dân gian, luật tục, nghệ thuật trình diễn làm phong phú giá trị di sản văn hóa trong vùng Công viên địa chất.
Bảo tàng âm thanh của Công viên địa chất với những âm thanh, nhạc cụ độc đáo, thu hút sự tham quan của du khách
Điểm đặc biệt nhất của Công viên địa chất so với toàn thế giới và cũng là lần đầu tiên ở Việt Nam, các nhà khoa học đã tìm ra những di chỉ khảo cổ của người tiền sử, trong đó có bộ di cốt người tiền sử cách đây 6.000 -7.000 năm, thuộc Văn hóa Hòa Bình ở trong hang động núi lửa, điều này đã thu hút sự chú ý của rất nhiều nhà nghiên cứu, du khách trong và ngoài nước.
Chính sự đa dạng về địa chất địa mạo, khảo cổ, văn hóa và đa dạng sinh học đã tạo nên hệ sinh thái phong phú và là nền tảng hình thành bản sắc văn hóa đặc sắc, đặc trưng của cộng đồng địa phương.
Là một trong 229 công viên địa chất toàn cầu tại 50 quốc gia, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông từng bước tạo nên một “thương hiệu nhận dạng” riêng biệt, độc đáo là: Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông – Xứ sở của những Âm điệu. Với định hướng nay, tỉnh Lâm Đồng đã quy hoạch và đầu tư 41 điểm đến, hình thành 03 tuyến du lịch đặc trưng với các chủ đề như “Trường ca của lửa và nước”, “Bản giao hưởng của làn gió mới”, “Âm vang từ trái đất”.
Hiện nay, Công viên địa chất là mô hình bảo tồn các giá trị di sản theo hướng mở, hướng tới 3 mục tiêu cụ thể là: (1) Bảo tồn các di sản địa chất và các giá trị khác trong khu vực như di sản văn hóa, lịch sử, khảo cổ, cảnh quan, môi trường, hệ sinh thái...(2) Nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò, giá trị các loại hình di sản, hướng cộng đồng địa phương và du khách đến những ứng xử thân thiện, có trách nhiệm với môi trường, và (3) Thúc đẩy các hoạt động phát triển kinh tế bền vững, thông qua hoạt động du lịch.
Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng cho học sinh trong vùng Công viên địa chất
Mạng lưới đối tác Công viên địa chất hiện có 12 đối tác, gồm các tổ chức, doanh nghiệp, hộ cộng đồng, cơ sở dịch vụ du lịch, tham gia tích cực vào các hoạt động quảng bá, chia sẻ lợi ích, hợp tác phát triển sản phẩm du lịch, góp phần tạo sinh kế cho người dân trong vùng. Thời gian qua, đơn vị quản lý đã phối hợp các địa phương, các đối tác triển khai nhiều hoạt động hỗ trợ cộng đồng phát triển du lịch gắn với bảo tồn giá trị văn hóa, địa chất. Đồng thời, giám sát, đánh giá việc thực hiện của các đối tác trong việc bảo tồn giá trị di sản, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch cộng đồng; hỗ trợ kết nối tiêu thụ sản phẩm, đào tạo kỹ năng du lịch, thuyết minh, văn hóa ứng xử với du khách, nâng cao chất lượng dịch vụ.
Cùng với đó, tỉnh cũng đã ban hành nhiều quyết định, kế hoạch về bảo vệ nguồn nước, quản lý chất thải, ứng phó biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường; tích cực hưởng ứng các ngày lễ quốc tế về bảo vệ di sản và môi trường, tổ chức hoạt động làm sạch, trồng cây tại 41 điểm đến; tổ chức Ngày hội “Đổi rác lấy quà”; Tổ chức các lớp tập huấn tái chế rác thải thành các sản phẩm hữu ích...
Những khó khăn, vướng mắc trong công tác bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch, bảo vệ môi trường
Khẳng định, hiệu quả bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong phát triển du lịch và bảo vệ môi trường tại Công viên địa chất chịu tác động bởi nhiều yếu tố như nhận thức cộng đồng, hạ tầng, quản lý, nguồn lực đầu tư, hợp tác... Tuy nhiên, thực tế hiện nay, mặc dù công tác quảng bá được chú trọng nhưng nhận thức của người dân, du khách về giá trị Công viên địa chất vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, kinh phí cho công tác bảo tồn các di sản có hạn, nên việc khôi phục một số ngành nghề thủ công, tập tục, lễ nghi truyền thống, di tích lịch sử gặp nhiều khó khăn. Hệ thống giao thông kết nối các điểm du lịch còn nhiều bất cập; hạ tầng, dịch vụ và sản phẩm địa phương chưa đáp ứng nhu cầu du khách.
Đặc biệt, chưa thu hút được các nhà đầu tư lớn vào du lịch vùng Công viên địa chất, chưa có nhiều sự tham gia phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương nên chưa phát huy hết giá trị của các loại hình di sản trong vùng Công viên địa chất.
Theo đó, để gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch và bảo vệ môi trường tại Công viên địa chất thời gian tới, cần mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm cộng đồng về giá trị của các di sản. Tập trung khai thác giá trị đặc trưng nhất của Công viên địa chất là hệ thống hang động núi lửa, các miệng núi lửa và các thác nước cảnh quan, kết hợp với các di tích lịch sử, khảo cổ và không gian văn hóa. Xây dựng các chương trình du lịch cộng đồng dưới hình thức hoạt động trải nghiệm, du lịch khám phá. Phân vùng chức năng bảo vệ môi trường bao gồm vùng bảo vệ môi trường địa chất, vùng bảo tồn văn hóa, vùng bảo vệ đa dạng sinh học, vùng bảo vệ tài nguyên nước và vùng kiểm soát chất lượng môi trường. Tăng cường truyền thông trên báo chí, internet, mạng xã hội bằng nhiều ngôn ngữ. Đồng thời, ứng dụng công nghệ trong quảng bá di sản.
Cẩm Trang