Trong vài thập kỷ trở lại đây, trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) không còn là khái niệm xa lạ mà đã trở thành một phần hiện hữu trong đời sống con người. Từ những trợ lý ảo trên điện thoại thông minh, hệ thống gợi ý nội dung trên mạng xã hội, đến các mô hình AI có khả năng sáng tác văn bản, phân tích dữ liệu từ đơn giản đến phức tạp…, AI đang từng bước thay đổi cách con người làm việc, học tập và tư duy. Tuy nhiên, song hành với những lợi ích to lớn mà AI mang lại là hàng loạt hệ lụy đáng lo ngại về kinh tế, xã hội, đạo đức và pháp lý.
Không thể phủ nhận rằng AI đang đóng vai trò là một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Trong lĩnh vực sản xuất, AI giúp tối ưu hóa dây chuyền, giảm chi phí vận hành và nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua các hệ thống tự động và robot thông minh. Trong y tế, AI hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán bệnh sớm hơn, chính xác hơn, phân tích hình ảnh y khoa và đề xuất phác đồ điều trị cá nhân hóa. Trong giáo dục, các nền tảng học tập ứng dụng AI giúp cá nhân hóa nội dung học, phù hợp với năng lực và tiến độ của từng người học…
Đặc biệt, trong hoạt động hành chính công nhất là khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp thì việc sử dụng AI đã trở thành yêu cầu cần thiết. Triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong thời gian qua đã làm gia tăng đáng kể khối lượng công việc tại các địa phương, đơn vị. Trước đây, nhiều quy trình xử lý hồ sơ, văn bản vẫn dựa vào thao tác thủ công và kinh nghiệm của cán bộ, công chức nên tốc độ hoàn thành phụ thuộc lớn vào năng lực cá nhân. Khi khối lượng công việc tăng lên, nhất là các loại báo cáo định kỳ và văn bản phải xử lý ngay trong ngày, áp lực về thời gian và độ chính xác trở nên rõ rệt. Trong bối cảnh đó, AI được kỳ vọng sẽ là công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp giảm tải công việc thủ công, rút ngắn thời gian xử lý và cung cấp gợi ý nhanh chóng, chính xác hơn cho người sử dụng. Vì vậy, triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi thế hệ cán bộ công chức, viên chức với tư duy mới, năng lực linh hoạt và khả năng đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong kỷ nguyên số.
Bên cạnh đó, sự phát triển của AI đã và đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Nhiều công việc mang tính lặp lại, thủ công hoặc dựa trên quy trình cố định đang dần bị thay thế bởi máy móc và phần mềm thông minh. Điều này giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ thất nghiệp đối với một bộ phận người lao động chưa kịp thích ứng...
Ở chiều ngược lại, AI cũng tạo ra những ngành nghề mới, đòi hỏi kỹ năng cao hơn như khoa học dữ liệu, kỹ sư AI, chuyên gia đạo đức công nghệ… Vấn đề đặt ra là khoảng cách giữa người có khả năng tiếp cận công nghệ và người ít có khả năng tiếp cận công nghệ ngày càng lớn, dẫn đến nguy cơ gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Một điều đáng quan tâm hiện nay, AI vận hành trên hạ tầng trực tuyến, dữ liệu nhập vào có thể được lưu trữ và xử lý ở máy chủ bên ngoài lãnh thổ. Điều này tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ thông tin, đặc biệt là các dữ liệu thuộc bí mật nhà nước, bí mật công vụ hoặc dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Nghiêm trọng hơn nếu cán bộ, công chức không nhận thức được mức độ nguy hại này, có thể dẫn đến vi phạm pháp luật. Nguy cơ cao nhất là việc thông tin, bí mật nhà nước bị tiết lộ nếu không được bảo vệ đúng theo các quy định, từ đó gây thiệt hại cho Nhà nước và ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.
Bên cạnh đó, các thuật toán gợi ý nội dung giúp người dùng tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn, nhưng cũng dễ tạo ra “bong bóng thông tin”, nơi con người chỉ tiếp xúc với những quan điểm giống với mình. Điều này có thể làm gia tăng sự phân cực trong xã hội và làm suy yếu khả năng đối thoại, thấu hiểu lẫn nhau.
Ngoài ra, các mô hình AI có thể phản ánh hoặc thậm chí khuếch đại những định kiến có sẵn trong dữ liệu huấn luyện, dẫn đến sự thiên lệch trong quyết định. Điều này đặc biệt nguy hiểm khi AI được sử dụng trong các lĩnh vực như tuyển dụng, xét xử hay thực thi pháp luật… Nếu không có cơ chế minh bạch và giám sát phù hợp, AI có thể trở thành công cụ củng cố bất công thay vì giảm thiểu nó. Một câu hỏi lớn đặt ra là: ai sẽ chịu trách nhiệm khi AI gây ra hậu quả tiêu cực? Khi một hệ thống AI đưa ra quyết định sai lầm gây thiệt hại cho con người, việc xác định trách nhiệm giữa nhà phát triển, người sử dụng và bản thân hệ thống là vô cùng phức tạp. Hệ thống pháp luật hiện nay ở nhiều quốc gia vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, dẫn đến khoảng trống pháp lý đáng lo ngại.
Bên cạnh đó, sự phát triển của AI trong lĩnh vực quân sự và an ninh cũng đặt ra những rủi ro nghiêm trọng. Vũ khí tự động, nếu không được kiểm soát, có thể làm gia tăng xung đột và đe dọa hòa bình toàn cầu. Đây là lý do cộng đồng quốc tế ngày càng quan tâm đến việc xây dựng các chuẩn mực và hiệp ước liên quan đến AI.
Hiện, Việt Nam chưa có luật riêng để quản lý hoạt động nghiên cứu, ứng dụng AI. Trong khi chờ khung pháp lý hoàn thiện, mỗi cơ quan, đơn vị cần chủ động thiết lập các “hàng rào” bảo vệ dữ liệu, đồng thời tuân thủ nghiêm các quy định hiện hành về bảo mật thông tin. Thực tế, một số chuyên gia công nghệ đã khẳng định: Khi Nhà nước ban hành các văn bản pháp quy quy định rõ những lĩnh vực và nội dung mà công chức được phép hoặc không được phép thao tác, sử dụng công cụ AI, thì dữ liệu của Nhà nước cũng như của Nhân dân sẽ được đảm bảo an toàn tuyệt đối.
Trí tuệ nhân tạo là một thành tựu vĩ đại của khoa học - công nghệ, mang lại nhiều cơ hội to lớn cho sự phát triển của nhân loại. Tuy nhiên, AI không phải là giải pháp “trung tính” hay hoàn toàn vô hại. Những hệ lụy về xã hội, đạo đức, pháp lý và an ninh cho thấy con người cần tiếp cận AI một cách thận trọng, có trách nhiệm và dài hạn. Chỉ khi AI được phát triển và sử dụng vì lợi ích chung, với sự giám sát chặt chẽ của xã hội, nó mới thực sự trở thành công cụ phục vụ con người, thay vì trở thành mối đe dọa cho chính tương lai của chúng ta.
Hồng Vĩnh